ઈચ્છામૃત્યુ V/s શૈય્યા મૃત્યુ..

4

..ઓહ, મૌત. એકદમ ગહન શબ્દ, ખળભળતો પણ ખરો. મને ખબર નહી કેમ પણ બહુ પહેલાંથી મૌત – આ વિચાર , concept, બાબત પોતાની તરફ ખેંચતી રહી છે. જેમ જેમ ઉંમર વધતી ગઈ એમએમ હું વધારે ને વધારે સમજતો ગયો આ બાબત ને ને છતાંય એનું આકર્ષણ જતું નથી. ઘણીવાર પ્રયત્ન કર્યો મારા આ વર્તનને સમજવાનો, મૌત થી ડરવાનો એની ગંભિરતાને મારા ઉપર હવી થઈ જવા દેવાનો….પણ નથી થતું !

હું મૌતની ગંભીરતા સમજું છું, એની આફ્ટર ઈફેક્ટ્સ થી પણ વાકેફ છું, બહુ નજીકના લોકોના મૌત ને જોયાં છે અને એમ કરીને મૌતને એના અમુક તમુક પ્રકારો અને પરિસ્થિતિઓમાં જોયું છે પણ….પેલો જીવલેણ લગાવ, પહેલા પ્રેમપત્ર જેવી, C -C++ ના પહેલા “સક્સેસફુલી કંપાઇલ્ડ કોડ” જેવી ખુશી આવતી જ રહે છે.

મારા દાદા (મમ્મીના પપ્પા) મૌત જોયું, એક વડીલ વત્તા દોસ્ત જેવા મિત્ર હતાં, જેમણે પોતાને “આગ” લગાડી દીધી હતી અને પછી આગ લગેલા શરીર વડે રૂમમાં અહિંતહીં અથડાતાં-કુટાતાં રહીને, બારી અને તોડેલી છતમાંથી અમારા બાલટીઓ ભરીને ફેંકાતા પાણીથી ચુકી જઈને..એમણે કંઈક બુમો-બરાડા પાડ્યા હતાં, મેં એે આર્તનાદ ચિસો સાંભળી  હતી ! છેલ્લાં ધરતિકંપ વખતે હું અમદાવાદમાં હતો -૨- દોસ્તોની લાશો કાટમાળમાંથી ખેંચીને કાઢી હતી, ભુજ(કચ્છ) માં ભણતો હતો ત્યારે “હમિસર તળાવ” માં મારો એક “દુરદુર નો” એક દોસ્ત એ ” લગભગ સુકા તળાવ” માં ડુબી ગયો હતો..અને એમ સ્વજનો/ઓળખિતાંઓ/મિત્રો સાથે ચાલતું રહ્યું બધું. આ બધાંની લાશો ને મેં હાથ લગાવ્યો છે, એમના શરીરો ને અનુભવ્યા છે, ધારી ધારીને એમના મરેલા શરીરને જોયા કર્યું છે અને મને સમજાયું-સમજાતું નથી કે..”….મૌત ના દેશ થી કેમ બધા ડરે છે..” !

મરવું એટલે કંઈ ખરાબ કામ છે ?, પોતાની મેળે મરી જવાનો હક પણ પણ ના હોય આપણને ?, મૌત જેવી બાબતને પણ ધર્મની સાથે જોડવાનું શું કારણ છે ? શું માત્ર મરવાની જ તકલીફ હોય છે , જીવનની જીવતાં રહી જવાની નથી હોતી ?!

..માણસનો એ સ્વભાવ રહ્યો છે સદીઓથી. રહસ્ય,ગુઢતા,મહાન,અસિમિત,અનંત બાબતોથી આકર્ષાઈ જવાનો અને છતાં ક્યારેક એનાથી દુર રહેવાનો ! મૌત પણ એવી જ બાબત છે, એ તમને પોતાની તરફ ખેંચે છે પણ એની ગુઢતા,અનંતપણું તમને એનાથી દુર જવા પ્રેરે છે. પણ છેવટે મૌત-મૃત્યું શું છે ? કોઇ બાયોલોજીકલ સ્પિસિઝનો અંત કે કોઇ કેમિકલ રિએક્શન/પ્રોસેસ કે આપવામાં આવેલા શ્વાસોનું ખુટી જવું ? જીવન શું છે અને મૌત શું છે આ બંને પ્રશ્નો , પહેલાંથી ચર્ચાતા રહ્યા છે અને એક હદ પછી છેવટે બંને એક જ જગ્યાએ આવી જાય છે. નિરુત્તર ! જેમને એ ખબર નથી કે મૌત શું છે , એ જીવન શું છે એના જવાબો આપે છે અને જેમને એ ખબર નથી કે જીવન શું છે , એ મૌત વિશે બોલે છે.  જીવન ફુલોની પથારી નથી, મૌત એ કોઇ અંત નથી, જીવન મહાન છે, મૌત એક નવી શરૂઆત છે, જીવન એક ઉપલબ્ધી છે , મૌત એક વિસામો છે, જીવન આપણી પાસે છે, મૌત ક્ષિતિજ ની પેલે પાર છે, ’છું’ એ જીવન છે ,’હતો’ એ મૌત છે..વગેરે.

સૌથી પહેલી વાત ,મૌત એક વાસ્તવિકતા છે, એનો સ્વિકાર કરવાનો હોય, એને બુધ્ધિના-સમજના-કારણોના પડદાઓમાંથી જોઇએ તો એ થોડીકવાર માટે સંતોષ આપી શકે છે, પણ એનાથી વધારે કંઇ નહી. મૌત છે જ સનાતન સત્યની જેમ , એટલે એના આવવા-ના આવવા કે હોવા-ના હોવાની પ્રથા વિશે તો શું કરી શકીએ. (શરતો લાગુ !)

..પણ એ વાત જરૂર વિચારવા લાયક ખરી કે , એમ જ ક્યારેક મરી જવા કરતાં એક દિવસે પોતાની મેળે મરી જવું , એ બંને માંથી કયો અભિગમ બરાબર છે – નથી. કે પછી બંને સાચાં કે ખોટાં છે કે એ બંનેની વચ્ચે ક્યાંક !?  માણસને પોતાની મેળે મરી જવાનો હક હોવો જોઇએ. એમાં ખોટું શું છે ?, પોતે જ પોતાના જીવનને અટકાવી દઈએ તો એ કંઈ કુકર્મ છે ?! પોતાની -અંગત જિંદગી ઉપર માણસને એટલો હક તો હોવો જોઇએ ને !

હાં ક્યારેક, એવું બને કે પોતાનું જીવન આપણાં સિવાય બીજા કોઇની પણ “જવાબદારી” ભોગવતું હોય..ત્યારે, એમ બસ એમ જ મરી જવું એ “નૈતિક” રીતે આવકારદાયક નથી.
પણ ત્યારે શું કે જ્યારે એવી જવાબદારીઓ હોય જ નહી અથવા પુરી થઈ ચુકી હોય અથવા એ જવાબદારીઓનો કોઇ ઉપયોગ ના હોય ? ત્યારે મરી જવાય ? ફરીથી , સમાજ અહીં પણ આ વખતે પણ એની મનાઈ ફરમાવશે જ ! મતલબ કે, પોતાની મેળે મરી જવા વિશે જે વિરોધ છે એ માત્ર, સામાજિક-કૌટુંબિક જવાબદારી ઓ પુરતો સિમિત નથી.  એટલે કે “આપણી જિંદગી બિજાઓ માટે પણ હોય છે”-  એ માત્ર એક દલીલ છે. કોઇ જવાબ-કારણ નથી. જો એમ ના હોય તો કોઇ “અનાથ” કે કોઇ અકસ્માતમાં જેના બધાં સગાંઓ મરી ગયા હોય કે એવા જ વ્યક્તિઓને પોતાની મેળે મરવાનો હક હોય છે અને એમને એમ કરતાં રોકવા ના જોઇએ. પણ ફરીથી, બહુમતી જવાબ “ના” હશે ! એ તો ખૈર ઠીક છે, પણ જેલમાં ફાંસીની રાહ જોતો ગુનેગાર જો વહેલા મરવાની ઇચ્છા કરશે તો, એને એમ કરવા દેવાશે ? જવાબ ફરીથી “ના” ! જે મહિનાઓથી બેહોશ છે, વેન્ટિલેટર સિવાય મરી જશે એને – એવા જીવનને અટકાવી દેવાય ? ફરિથી “ના”.

તો..આ બધાં ઉપરથી એમ લાગે છે કે બલ્કે ધીમેધીમે વિશ્વાસ થઈ જાય છે કે મૌત ને “નકારવા” માટેના કારણો મોટાભાગના માણસો પાસે હોતાં જ નથી. પણ પોતાની એક માણસ તરીકેની સદીઓ જુની ગેરસમજો-બીક થી પ્રેરાઈને આવું બધું “ના” બોલે છે. પોતાના સબકોન્સિયસ માઇન્ડથી બંધાયેલા રહીને એ મૌત વિશે માત્ર એ જ વિચારી શકે છે , જે એને આટલા વર્ષો દરમિયાન સીધી-આડકતરી રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે. અને હવે એનાથી આટલી જુની ટેવ-ગ્રંથી માંથી છુટી શકાતું નથી.

કોઇ વ્યક્તિ , પોતાની પુરી સભાનાવસ્થામાં , પોતાના કરવા બાકી રહી ગયેલા કામો-ફરજો ને પુરા કરીને , એ વાસ્તવિકતા સ્વિકારીને કે – હવે હું સવારે જાગિશ નહી, ઉંઘીશ નહી..હવે હું નહી હોઊં..- કોઇ એક દિવસે ઉંઘની 50-60-70 ગોળિઓ ગળીને, અને એની કડવાશને દુર કરવા (ભ’ઇ, રોજરોજ ક્યાં મૌત મળે છે !) માઉન્ટેન ડ્યુની બોટલમાંથી ઘુંટડા ભરતો ભરતો મરી જાય જાતે જ..તો એ ખોટું છે ? મને નથી લાગતું.

અને એમ કરતો માણસ મુર્ખ નથી, આવેશાત્મક નથી, કે “ચકભમ્મ્મ્મ્મ” નથી , અને કેવી રીતે હોઇ શકે ? જે માણસ મૌતને, એક કુદરતી વાસ્તવિકતાને , એવી વાસ્તવિકતા જે જીવન કરતાં વધારે મોટા ફલકમાં ફેલાયેલી છે- એને સમજી શકે છે, સ્વિકારી શકે છે અને એની સામે સિના-બ-સિના ઉભો રહી શકે છે, વિતાવેલી રંગીન જિંદગી
એની ગુલાબીઓ, એ ખુશીઓ, એ દિવસો , તકો – સફળતાઓ, મિલકત, મોજશોખ, પાણીપુરીથી લઈને પંજાબી “મિક્સ વેજીટેબલ” સુધીના સ્વાદો છોડિને , પોતાની અમુલ્ય યાદો-સ્મરણો પાછળ છોડીને, પોતાની સિધ્ધિઓ , પોતાના વખાણો, ઉપલબ્ધિઓ પહેલા પ્રેમ ના વળગણથી લઈને છેલ્લાં વિશ્વાસઘાત નો “બદલો” ચુકવ્યા વગર(!) મરી જઈ શકે…એ મુર્ખ – ભ્રમિત ના હોઇ શકે.

અને ક્યારેક એક મહા-તોફાની વિચાર આવી જાય છે કે…..કે….કદાચ કુદરત પણ “મૌત-તરફી” તો નથી ને ? ક્યારેક એમ લાગે છે કે કુદરત મૌત ની ટેકેદાર છે ! કોઇપણ સજીવ કે જીવનને ટકવા માટે ની મુળભુત જરૂરીયાતો બ…..હુ….જ સિમિત છે. જેમકે, “હવા-પાણી-ખોરાક”. જાણે કેમ “ભિગોયા ધોયા ઔર હો ગયા..” ! પણ…મરવા માટે ની શક્યતાઓ હું નથી લખતો, જરા કલ્પના કરી જુઓ અને જુઓ કે એક અનંત હારમાળા ઉપલબ્ધ વિકલ્પોની હાજર છે ! અને છતાંય માણસને મૌત કરતાં જીવન વધારે પોતિકું લાગે છે ! તો શું કુદરતને પણ “લાંબુ જીવન” પસંદ નથી , નહી તો આટલી બધી વિવિધતા કેમ રાખી હશે ?!

એવું નથી કે કેમકે જીવનને ટકાવવાના આધારો ઓછા છે અને માટે એ “અઘરું” છે અને માટે – “..જીવવું એ બહાદુરીભર્યું કામ છે..”- કેમકે,જીવન માટે એને ટકાવવા માટે કોઇ ખાસ મહેનત નથી કરવી પડતી. હાં, મરવા માટે – જાણી જોઇને મરવા માટે પુરૂષાર્થભર્યાં પ્રયત્નો કરવા પડે છે,  માણસ તરીકેની ખામીઓ-સિમાઓ થી આગળ જવું પડે છે. પોતાની ગર્ભગૃહી સલામતીની પ્રકૃતિ છોડવી પડે છે,  પોતાના ડિ.એન.એ. ના કુદરતી સ્વભાવને પડકારવો પડે છે.

મરી જવું ખરેખર સારું ન હોય કે મૌત એ કોઇ વિકૃત બાબત હોય તો મૌત કેમ છે ? આ મરવાનો નિયમ કેમ છે ? મૌતને સ્વિકારી લેવાના ઉપદેશો કેમ છે ? મૌતને “સુધારવા” ની શીખામણો કેમ અપાય છે ?  કોઇ જાણીજોઇને મરવા તૈયાર થાય તો એને, સામાજીક/કૌટુંબિક જવાબદારીઓ યાદ કરાવવાની અને કુદરત પોતે જ એને મારી નાંખે ત્યારે ? ત્યારે એ જવાબદારીઓનું શું કરવાનું ? કુદરત નિભાવે છે એ જવાબદારીઓ ?! ત્યારે “દુનિયાદાર-સજ્જનો” એને કુદરતની લીલા કહીને હાથ ધોઇ નાંખે છે.

કુદરતના જીવન આપવામાં એવી પુર્વ-શરત હોય છે કે જીવનના બદલામાં આપણે કુદરતના “બેફામ” રિવાજો સહન કરવા પડશે ? આ જીવન કોના સ્વાર્થમાં છે કુદરતના કે માણસના ? જરા વિચારો કે આપણે હોત જ નહી તો આપણને શું ફર્ક પડતો ? આ સમષ્ટિનો કોણ લેવાલ હતો ? કુદરત ધારે ત્યારે મારી નાંખે એનો વાંધો નહી , પણ આપણાં થી એમ ના કરાય, પોતાના જ જીવન સાથે ? બહૌત , ના-ઈન્સાફી હૈ..

હાં, ક્યારેક અમુક લોકો કંટાળતા હોય છે, થાકી-હારી જતાં હોય છે અને આત્મહત્યા કરી લે છે અને એવા માણસો મને બહુ “બિચારા” લાગે છે. અને એ લોકો જે કરે છે એને મૌત ના કહેવાય કોઇ “પગલું” (સાચું કે ખોટું) કહેવાય. ઘણીવાર એવું પણ હોતું હોય છે કે, જીવન સાથે માણસને સ્ટોકહોમ સિન્ડ્રોમ બંધાઈ ગયો હોય છે, અને એનાથી માણસને જીવવું પસંદ નથી હોતું અને છતાં જીવ્યે જાય છે, ક્યારેક સમાજ-શિખામણો-ઉપદેશો એને એટલો ભીરુ બનાવી નાંખે છે કે , એને મરવાની પણ બીક લાગે છે.

અને ગ્રંથો/વેદો એમ તો ઘણું બધું કહે છે , એમાંથી આપણે કેટલું પાળીએ છીએ ? એને ગણકારતાં જ નથી, તો પછી આ મૌત વિશે કેમ વિચારો બદલાઈ જાય છે ?! આને શું કહેવાય બુધ્ધિ-સમજ નું સગવડિયા-પણું ?  જીવનની શરૂઆત ને આપણે અનુભવી નથી શકયા કે યાદ નથી રાખી શકતા, પણ જીવનનું બંધ થવું જોઇ-અનુભવી શકાય છે.
જીવન આપણી મરજીથી બહુ જ ઓછુ ચાલે છે, પણ મૌત ને આપણે હુકમ આપી શકીએ છીએ. જે માણસ પોતાની ઇચ્છાથી – ખુશી થી મરી જઈ શકે છે એ સાચા અર્થમાં હકદાર છે આ વિશેષણોનો -અનાસક્ત, સ્થિતપ્રગ્ન, સ્થિર બુધ્ધિ વાળો, નીડર.

અને, એમાંય જો પ્રાચિન ગ્રંથોને સાચા ગણીએ તો મૌત ખરેખર આકર્ષક છે, મહાન,દિવ્ય, પ્રભાવી છે. માણસ જીવતાંજીવ આ સૃષ્ટિનો અનુભવ નથી કરી શકતો પણ મૌત એને સમષ્ટિ સાથે એકરૂપ થવાની તક આપે છે. પોતાની મેળે મરી જવું કે , સૃષ્ટિના સ્થાપિત નિયમોને તોડી નાંખીને , વહેલું મૌત વહોરી લેવું એ કદાચ-ક્યારેક કોઇ  અતિ..અતિ..બુધ્ધિશાળી” માણસનો કુદરતની સામેનો વિદ્રોહ પણ લાગે છે.

તો, પછી એમ છે કે જીવન કરતાં મૌત “સારું” છે ? ના , એમ નથી. વાત માત્ર એટલી જ કે મૌત જીવન જેટલું જ મહાન,આકર્ષક, રહસ્યમય,મજાનું છે. એનો શોક ના હોય. મૌત એ હોય જેમાં જીવન પોતાની મહાનતાની અસર મુકતું જાય, જીવન રડારોળ કરે અને મૌત મોં બગાડે એ કંઈ મૌત નથી.  મૌતનું પણ એનું એક સન્માન હોય છે !! એક “વિધી-પ્રસંગ” હોય છે, જીવેલા વર્ષો દરમિયાન ભેગી કરેલી લાયકાત સાથે જીવનને જીવન જેટલી જ મહાન બાબતના હાથમાં સોંપી દેવાની. તણખલા જેવી હયાતી સાથે
શરૂઆત કરીને, “ભડકા” જેવી-જેટલી વિકસાવેલી જિંદગી એમ મૌતને હેન્ડઓવર કરી દેવી… “..બડી હિંમત, બડા હૌંસલા ચાહિયે હોતા હૈ..”

[ યુથેનેસિઆ ના સમર્થન અને વિરોધમાં એક મુદ્દા ઉપરની ચર્ચામાં ૨૦૧૦ની આસપાસ ક્યાંક લખ્યું હતું. ]

Share.

About Author

મોડીરાત્રીઓ, ધુમાડો, કોફી, કોડિંગ, એક્સપ્લોઇટ્સ, ગઝલો, બાઇકિંગ, જંગલો, પથ્થરો, લોકો, પુસ્તકો, રખડપટ્ટી, લાઈફની મઝા છે. એની દરેક અનુકુળતાઓ અને વિષમતાઓમાં. અને એ બધું અંગત નોટના પાનાઓમાંથી અહીં સુધી ફેલાયું છે. આ લખાણો મારા છે અને એક જ ડ્રાફ્ટમાં લખાયેલા છે, તો કોઇ માહીતીદોષ દેખાય તો ધ્યાન દોરશો. __નિખિલ શુક્લ. ;) :)

4 Comments

  1. like to read you…haju improvement jaruri chhe e kadach dhire dhire avtu jashe…pan all over lakhan saras chhe..

  2. આપે ઘણું જ વિચારમંથન કર્યું છે સાહેબ! આ શીર્ષક ઉપર કંઈક હું પણ લખી રહ્યો છું. જોકે આપણી વાતો ભીન્ન છે પણ આપે ખુબ સરસ આલેખન કર્યું છે.
    જીવન એક ચોપડી જેવું હશે…કે જેના પાછલા પાના વિશે તો આપણે જાણીએ છીએ પણ આવતા પાને ગમે તે આવી શકે છે. જો હમણાનું પાના પર સારો સમય હશે તો આગળ સારો હશે કે નહિ તેની કોઈ ગેરેન્ટી નથી. પણ છતાં તેની જાણવા-માણવાની જીજ્ઞાશા તો રહે જ છે…જે ખરી મજા છે, ભલે હમણાં આપણે ઉંમર/હાલત ના ગમે તે સ્ટેજ પર હોઈએ!

  3. Samarchaudhary on

    Mari drasti ma toh aa lekh ek prerna no strot che.Mara Jat anubhav sathe tulna krta atulya harsh anubhavay che.mot nr gale lagavta pehla J smile Mara face or hati kasam thi e selfie lidhi hot toh kadach etlo khush manash duniya ma koi na hot.jivan ne hathtali apine chhatkava ni maja kai or J che.pn kadach aa lekh read krva matej mot mane alingan apya vagar chali gai hase

    • સમર ભાઇ.. મૌત અને એની એ વિચારધારા પણ જીવનની જેમ જ કોઇ પ્રેરણા આપતું જ રહે છે.:)

Leave a Reply

Powered By Indic IME
%d bloggers like this: